Duurzaam Heroverwegen: hét antwoord op bezuinigingsoperatie gemeenten

De komende jaren worden zwaar voor het lokaal bestuur: de gevolgen van de korting op de Algemene Uitkering van het Rijk en van de afname in de overige inkomsten kunnen oplopen tot 20% van het budget. Fundamentele keuzes zijn nodig, direct na de gemeenteraadsverkiezingen, bij de onderhandelingen over de collegevorming. Veel partijen en hun bestuurders negeren of onderschatten deze opgave. Barend van Kouterik, partner bij InterExcellent stelt : “Gemeenten die tijdig en fundamenteel aan de slag gaan, zullen sterker uit de bezuinigingsoperatie komen”. Met de aanpak ‘Duurzaam Heroverwegen’ helpt InterExcellent gemeenten bij het voorbereiden en uitvoeren van een beheersbaar heroverwegingsproces en het bereiken van een duurzaam resultaat. Klik hier om de presentatie Duurzaam Heroverwegen te bekijken (PDF, 2,6 MB).

Sluitende begroting en bezuinigingen bij gemeenten
De eerste berichten uit de heroverwegingswerkgroepen van het Kabinet beloven dat de gevolgen voor de Algemene Uitkering uit het Gemeentefonds gaan oplopen tot – structureel – 3 miljard in 2016. Ook de doeluitkeringen en eigen inkomsten van de gemeenten zullen fors teruglopen. Bij het huidige ambitieniveau zal de gemiddelde gemeente ruim € 300 per inwoner tekort komen. Personeelsstop, minder externe inhuur, efficiencymaatregelen en lastenverzwaringen zullen niet genoeg opleveren. Zonder het eigen ambitieniveau onder de loep te nemen zal geen enkele gemeente een sluitende meerjarenbegroting kunnen maken.

Ambitieniveau
De laatste jaren hebben gemeenten juist de ene ambitie op de andere gestapeld. Er is veel ‘nieuw’ geld gegaan naar verbetering van de woon- en leefomgeving, specifieke doelgroepen en stedenbouwkundige uitbreidingen. Dat was mogelijk zonder dat er lastige keuzes gemaakt moesten worden. De gemeenteraadsverkiezingen zijn op 3 maart. Bijna alle partijen beloven sluitende begrotingen bij een ongewijzigd hoog ambitieniveau en wijzen een verdere verhoging van lokale belastingen af. Na de verkiezingen worden er colleges  gevormd met een coalitieakkoord. Met het risico dat het akkoord gebaseerd is op de partijprogramma’s en op onvoldoende inzicht in het financiële perspectief van de gemeenten.

Benchmarks voor de begroting en noodzaak voor bezuinigingen
Een aantal gemeenten is al aan de slag gegaan om besparingen te vinden. Zo bereidt Amsterdam zich al maanden voor op wat er komen gaat. Een externe commissie, met onder andere Wim Kok en Ad Scheepbouwer, ondersteunt  het hoofdstedelijk College daarbij. In Tilburg wordt – als breekijzer voor het oprekken van het politieke denkraam  -  over de volle breedte van de programmabegroting een benchmark uitgevoerd.  Wat blijkt? Het huidige ambitieniveau levert in 2016 waarschijnlijk een tekort op van enkele tientallen miljoenen.  Door per programmaonderdeel het ambitieniveau vast te stellen en welke middelen beschikbaar zijn, kunnen de onderhandelaars verantwoorde keuzen maken.  Met het financieel meerjarenkader als uitgangspunt kan op output en ambitie worden gestuurd. Op die manier kan er beter richting worden gegeven aan wat de coalitiepartijen straks met de stad voor ogen hebben.

Geen heilige huisjes bij bezuinigingen
De discussie over de ambities kan worden aangevuld met  richtinggevende uitspraken over de minimaal noodzakelijke kwaliteit van de gemeentelijke diensten. De overheid is volgens het nieuwe college van Venlo geen ‘geluksmachine’ en kan niet voor elk probleem in de samenleving een bevredigend antwoord bieden. Daarom is een heroriëntatie op de rol van de gemeente als maatschappelijke dienstverlener nodig. Wij pleiten ervoor dat gemeenten op zoek gaan naar slimme wegen om de nodige bezuinigingen door te voeren, en daarbij geen ‘heilige huisjes’ schuwen. Stevig door het huishoudboekje van de gemeente te lopen is nuttig als dat gebeurt met een duidelijke en gedragen toekomstvisie van de gemeente en (keten)partners, zoals woningcorporaties, onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Het is dan ook logisch dat verdergaande intergemeentelijke samenwerking sterk in de belangstelling staat.

Strategische heroverweging
De heroverwegingsoperatie biedt ook een kans. Door fundamenteel te kijken waar de gemeente wel en waar de gemeente niet voor is, kom je tot een strategische heroriëntatie. Terug naar de basis. Waar zijn de gemeenten echt voor? Een dergelijke strategische heroriëntatie is niet eenvoudig en vraagt bestuurlijke moed. Echter: willen de gemeenten ook na 2010 een scharnierfunctie in onze samenleving vervullen, dan ontkomen zij daar niet aan. Op lokaal niveau zal de komende maanden veel moeten gebeuren. Zittende colleges en de ambtelijke leiding zijn aan hun stand verplicht de aanstaande bestuurders dit voorjaar materiaal in handen te geven om verantwoorde keuzes te maken. En wat als er niet wordt gekozen? De provincies zitten op het vinkentouw. Gemeenten die geen realistisch meerjarenperspectief kunnen laten zien komen onder preventief toezicht.  Dan maken anderen de keuzes.

Afwachten of aan de slag
De afgelopen maand hebben wij met veel gemeenten gesproken. Waar bestuurders nog vaak afwachtend zijn, is het ambtelijk topmanagement zich terdege bewust van de omvang van de opgave. Waar zij zich met name zorgen om maken:
- het politiek-bestuurlijke proces (bestuurlijke moed om keuzes te maken);
- het vinden van voldoende substantiële besparende maatregelen (is alles al bedacht of zien we kansrijke oplossingen over het hoofd?);
- deskundigheid voor het toetsen, uitwerken en implementeren van maatregelen;
- complexiteit en weerbarstigheid van het proces (doorlooptijd, vastlopen).

Het kernteam Duurzaam Heroverwegen van InterExcellent biedt gemeentelijke opdrachtgevers de mogelijkheid om in een beperkt aantal dagen een toets te laten uitvoeren op de plannen en analyses die zij zelf hebben gemaakt. Click hier om meer te leren over de Duurzaam Heroverwegen aanpak van InterExcellent (PDF, 2,6 MB).

Wilt u meer informatie over Duurzaam Heroverwegen? Neem dan contact op met Barend van Kouterik via 035 5280430 of contact[a]interexcellent.nl.